| bez wyraźnego stylu 22 kościoły |
Artykuł tygodnia
-
Przez rynek nie ma przejazdu
Do 21 czerwca żniński rynek jest wyłączony z ruchu samochodowego. Zmiany w organizacji ruchu obowiązują także w Szubinie, a z utrudnieniami kierowcy muszą liczyć się w Gąsawie. Szczegóły poniżej.
Najczęściej czytane
- Qumple na trzecim miejscu
- Winni dokonania gwałtów
- Ojciec dwuletniej Wiktorii na wolności
- Wyrok: zgwałcili nastoletnie koleżanki
- Śmiertelna dekompresja w szmaragdowym raju
- Układ rodzinny w Szkole Podstawowej nr 2
- Wielka muzyczna majówka
- Żnin pożegnał profesora
- Ojciec zabił nożem syna
- 650.000 zł straty na basenie w zeszłym roku
- Komendant Lukstaedt zamyka posterunki
- Wola Kożuszkowa z pucharem
Artykuły
- Poniedziałek, 25 Czerwiec 2007
Kościoły Pałuk
Jest ich 87 w regionie pałuckim. Cztery na zachodnich rubieżach należą do archidiecezji poznańskiej (w Margoninie, Szamocinie, Potulicach), pozostałe w swej ogromnej liczbie są w granicach archidiecezji gnieźnieńskiej.
Kościoły Pałuk tak jak i wszędzie, to przede wszystkim obiekty sakralne i domy modlitwy. Niezależnie od tego, z innego punktu widzenia, stanowią szczególny element fizjograficzny pałuckich miast i wiosek, są też zabytkami kultury narodowej.
Najstarsze i najmłodsze
Badania archeologiczne i naukowe dowiodły, że pierwsze kościoły na Pałukach zbudowano ponad 900 lat temu. Najstarsze o nich wzmianki dotyczą kościołów: w Łeknie (romańska rotunda, jedna z trzech w Wielkopolsce), w Żninie (ciosy kamienne z byłego kościoła romańskiego na gotyckich ścianach zewnętrznych żnińskiej fary), w Kcyni (już Długosz pisał, iż na wzgórzu miał stać w XI w. kościół pw. św. Idziego). Do dzisiejszych czasów nie ostał się w pierwotnym stanie żaden z nich.
Z kościołów obecnie stojących na Pałukach pięć najstarszych zbudowano w XII-XV wieku. Prym wiedzie kościół pw. św. Mikołaja w Cerekwicy. Około 1/4 pałuckich kościołów pochodzi z XVI-XVIII w., natomiast zdecydowanie dominują kościoły młode, których wiek nie przekracza 200 lat.
Najstarsze kościoły Pałuk (do połowy XVII w. włącznie)
Lp. Miejscowość Dekanat Parafia Okres budowy obecnego kościoła
1. Tarnowo Pałuckie Wągrowiec pw. św. Mikołaja 1370 r.
2. Cerekwica Żnin pw. św. Mikołaja XII/XIII w.
3. Szubin Szubin pw. św. Marcina przed 1372 r.
4. Żnin Żnin pw. św. Floriana I poł. XV w.
5. Żerniki Damasławek pw. Narodzenia NMP II poł. XV w. (1467)
6. Czeszewo Kcynia pw. św. Andrzeja Apostoła ok. 1500 r.
7. Łekno Wągrowiec pw. św. Apostołów Piotra i Pawła I poł. XVI w.
8. Wągrowiec Wągrowiec pw. św. Jakuba Apostoła 1552
9. Smogulec Kcynia pw. św. Katarzyny 1610-1618
10. Kcynia Kcynia pw. św. Michała Archanioła 1631
11. Żnin-Góra Żnin pw. św. Marcina 1650
Obecnie do najmłodszych kościołów na Pałukach należą: kościół pw. bł. Urszuli Ledóchowskiej w Lubostroniu, kościół pw. św. Wojciecha w Wągrowcu, a w budowie jest kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej w Paterku, kościół pw. św. Maksymiliana Kolbego w Barcinie.
Stylowe i bezstylowe
Jaktorowo koło Gołańczy. Kościół parafialny pw. św. Anny ufundowany i poświęcony w 1776 r., o konstrukcji szachulcowej, barokowe wyposażenie wnętrza.
fot. Józef Marosz
Na 87 pałuckich kościołów 73 to kościoły murowane. W 51 widoczny jest określony styl architektoniczny; 22 są bezstylowe. Styl architektoniczny związany jest ściśle z wiekiem kościołów. Najstarsze kościoły na Pałukach zbudowane są w stylu gotyckim (Żnin, Żerniki, Wągrowiec, Szubin, Łekno, Kcynia, Czeszewo, Cerekwica).
Perełką architektoniczną jest zbudowany na wzór katedry wawelskiej renesansowy kościół w Smogulcu. W stylu barokowym są kościoły w Margoninie, Wągrowcu, Łabiszynie, Kcyni, Gołańczy, a osiem jest w stylu klasycystycznym.
Bardzo dużą grupę, reprezentują XIX-wieczne świątynie, głównie poniemieckie, zbudowane z czerwonej cegły w stylu neogotyckim - 21 kościołów.
Drewniane i z muru pruskiego
Do połowy XIX w. głównie na wioskach Pałuk przeważały kościoły drewniane. Uległy one bądź to spaleniu, bądź zniszczeniu przez czas i zastąpiono je murowanymi.
Do naszych czasów na Pałukach przetrwało dziesięć kościołów drewnianych i cztery z muru pruskiego. Stanowią one swoistą perełkę architektoniczną. Pochodzą z XVII-XVIII wieku. Na szczególne podkreślenie zasługuje kościół drewniany z 1639 r. pod wezwaniem św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim. Najcenniejsza jest oryginalna polichromia. Pozostałe mają też sporo do zaoferowania. Przestrzenne kościółki drewniane zachowały się w południowej części regionu. Ciekawe są też nieco młodsze, z muru pruskiego.
Parafialne i pomocnicze
Kościół w Gąsawie
Pałuckie kościoły pełnią wielorakie funkcje. Spośród wszystkich osiemdziesięciu siedmiu, siedemdziesiąt trzy to kościoły parafialne, a pozostałe to pomocnicze. Dwa kościoły, w Zrazimiu i Łeknie - poniemieckie, są nieczynne.
Większość parafii pałuckich (2/3) utworzono kilkaset lat temu (XII-XVI w.). Natomiast prawie 1/4 powołano w naszym wieku.
Najmłodszą parafią na Pałukach jest wymieniona już poprzednio parafia w Lubostroniu. Największe i najmniejsze parafie regionu i możliwości pomieszczenia wiernych przez kościoły ilustruje tabela nr 6.
Parafie Pałuk z kolei przynależą do dwunastu dekanatów, z tego sześć w całości leży w obrębie Pałuk. Są to dekanaty: damasławski, kcyński, rogowski, szubiński, wągrowiecki, żniński. W tym miejscu warto zasygnalizować szczególną rolę Żnina, który to na przestrzeni kilkuset lat (XII-XVI w.) był rezydencją arcybiskupów gnieźnieńskich. W XVIII w. proboszczem Żnina był biskup gnieźnieński Stefan Łubieński.
Poklasztorne
Style architektoniczne 73 pałuckich kościołów murowanych
| romański | gotycki | renesansowy | barokowy | klasycystyczny |
| - |
9 |
1 |
5 |
8 |
| Żnin-Góra | Smogulec |
Margonin |
Wągrowiec |
|
| Żnin - fara |
- | Wągrowiec |
Szaradowo |
|
| Żerniki |
- |
Łabiszyn |
Srebrna Góra |
|
| Wągrowiec - fara | - |
Kcynia | Słupy |
|
| Szubin |
- |
Gołańcz |
Rogowo |
|
| Łekno |
- |
- |
Janowiec |
|
| Czeszewo |
- |
- |
Gorzyce |
|
| Cerekwica |
- |
- |
Chomiąża |
|
| Kcynia - fara |
||||
| neoromański | neogotycki | noerenesansowy | neobarokowy | neoklasycystyczny |
| - |
21 |
- |
1 |
6 |
Kościoły drewniane i z muru pruskiego na Pałukach
| Lp. |
Miejscowość | Dekanat | Parafia | Okres budowy | Uwagi |
| 1 | Tarnowo Pałuckie |
Wągrowiec |
pw. św. Mikołaja |
1370 |
drewniany |
| 2 | Parlin | Mogilno |
pw. św. Wawrzyńca |
I poł. XVII w. | drewniany |
| 3 | Gąsawa | Żnin | pw. św. Mikołaja | 1674 | drewniany |
| 4 | Podlesie Kościelne |
Kłecko | pw. św. Anny | 1712 |
drewniany |
| 5 | Ryszewko |
Rogowo | pw. św. Marii Magdaleny | 1727 |
drewniany |
| 6 | Potulice koło Wągrowca |
Wągrowiec |
pw. św. Katarzyny | 1728 |
drewniany |
| 7 | Niestronno |
Mogilno | pw. św. Michała Archanioła |
1742 |
drewniany |
| 8 | Szubin |
Szubin |
pw. św. Małgorzaty |
1748 |
drewniany |
| 9 | Żoń |
Wągrowiec |
pw. św. Marcina | 1749 | mur pruski |
| 10 | Świątkowo |
Damasławek | pw. św. Trójcy |
z poł. XVIII w. | drewniany |
| 11 | Chojna | Kcynia | pw. św. Małgorzaty | 1766 | mur pruski |
| 12 | Jaktorowo |
Kcynia | pw. św. Anny | 1776 | mur pruski |
| 13 | Brzyskorzystew | Żnin | pw. św. Katarzyny | 1826-1828 | mur pruski |
| 14 | Skórki |
Rogowo | pw. św. Katarzyny |
1857 |
drewniany |
|
Patroni pałuckich kościołów i parafii
Najświętsza Maria Panna - Dąbrowa Mogileńska, Gołańcz, Gościeszyn, Jabłówko, Kcynia, Kierzkowo, Kowalewko, Lipia Góra, Łabiszyn, Łopienno, Mieczkowo, Niemczyn, Paterek, Polichno, Wągrowiec, Wenecja, Żerniki, Żnin, Szamocin. Św. Mikołaj - Cerekwica, Gąsawa, Janowiec Wlkp., Łabiszyn, Srebrna Góra, Szaradowo, Tarnowo Pałuckie. Św. Katarzyna - Brzyskorzystew, Grylewo, Rynarzewo, Skórki, Smogulec, Potulice k. Wągrowca. Apostołowie św. Piotr i Paweł - Chomętowo, Łekno, Wągrowiec, Szamocin. Św. Stanisław Biskup - Ciężkowo, Damasławek, Gołaszewo, Rynarzewo. Św. Andrzej Bobola - Kamienica, Szubin, Żabiczyn. Św. Jakub - Barcin, Dziewierzewo, Wągrowiec. Św. Jan Chrzciciel - Chomiąża Szlachecka, Kołdrąb, Panigródz. Św. Małgorzata - Chojna, Juncewo, Szubin. Św. Marcin - Szubin, Żnin - Góra, Żoń. Św. Michał Archanioł - Kcynia, Mieścisko, Niestronno. Św. Wawrzyniec - Czewujewo, Gołańcz, Parlin. Św. Wojciech - Budziejewko, Wągrowiec, Margonin. Św. Andrzej Apostoł - Czeszewo, Laskowo. Św. Anna - Jaktorowo, Podlesie Kościelne. Św. Bartłomiej Apostoł - Samoklęski Duże, Szczepanowo. Św. Barbara - Wapno. Św. Dorota - Rogowo. Św. Florian - Żnin. Św. Józef - Kozielsko. Św. Jan Nepomucen - Sipiory. Św. Maksymilian Kolbe - Barcin. Św. Maria Magdalena - Ryszewko. Św. Mateusz - Lubcz. Bł. Michał Kozal - Wągrowiec. Przemienienie Pańskie - Władysławowo. Św. Stanisław Kostka - Tur. Bł. Urszula Ledóchowska - Lubostroń. Św. Trójca - Świątkowo. Św. Wit - Słupy. Wszystkich Świętych i Św. Roch - Gorzyce. Dwa kościoły nieczynne (poniemieckie) - bez patronów. |
|
Największe i najmniejsze parafie na Pałukach (stan na 31 stycznia 1993 r.) Lp. miejscowość liczba wiernych dekanat |
Opisując kościoły Pałuk nie można zapomnieć o świątyniach poklasztornych. W przeszłości na Pałukach było kilka zakonów: Cystersi w Łeknie 1142-1396 i w Wągrowcu 1396-1835, Dominikanie w Żninie 1338-1819, Bernardyni w Gołańczy XV-1829, Karmelici w Kcyni 1612-1834, Reformaci w Łabiszynie 1660-1818. Wszystkie zakony w pierwszej połowie XIX w. zostały rozwiązane przez władze pruskie. Z wyjątkiem Łekna i Żnina pozostały po nich obiekty poklasztorne.
W Kcyni w kościele poklasztornym znajduje się jedyne na Pałukach i nieliczne w Polsce Sanktuarium Krzyża Świętego.
Dziś wprawdzie na Pałukach nie ma zakonów męskich, ale istnieją domy zakonne żeńskie: Siostry Elżbietanki (Barcin, Janowiec, Łabiszyn, Łopienno, Wągrowiec), Siostry Służebniczki Maryi (Kcynia, Szubin, Żnin, Margonin), Siostry Serafitki (Damasławek, Gołańcz, Szamocin), Siostry Wincentki lub Szarytki (Wągrowiec).
Patroni pałuckich kościołów
Pałuckie kościoły, a zarazem parafie mają 31 patronów (tabela nr 7). Najczęstszym patronem, bo dla 19 kościołów jest Najświętsza Maria Panna. Świadczy to o wysokim kulcie Maryi wśród Pałuczan.
Ze świętych, kościołom najczęściej patronują: św. Mikołaj (siedmiu kościołom) i św. Katarzyna (sześciu kościołom).
Józef Marosz
Pałuki nr 155 (6/1995)
