Artykuły

Piątek, 03 Listopad 2006

    Dzieje powiatu na Pałukach
    Przygotowania do zmian w podziale administracyjnym III Rzeczpospolitej polegające w szczególności na reaktywowaniu powiatów wkroczyły   w decydującą fazę. Szczegółowe informacje zostały przekazane władzom samorządowym. Także prasa   wojewódzka jak np. "Gazeta Pomorska" z 4 II 1993 r. zwróciła się do swoich czytelników o wyrażenie opinii odnośnie reformy. Nowy system administracji terenowej ma być budowany od dołu. Sądzę, że uwagi zawarte w niniejszym artykule pozwolą mieszkańcom Pałuk zgłębić wiedzę na ten historii powiatów naszego regionu.  

    I RZECZPOSPOLITA (SZLACHECKA) - DO 1772 ROKU
    Początki administrowania na Ziemi Pałuckiej "sensu stricto" datuje się mniej więcej od połowy XII w. Wytworzyły się wówczas dwa główne centra administracyjne: opole łekneńskie zastąpione w XIII w. Kasztelanią Żońską i opole żońskie zwane później Kasztelanią Żnińską (podlegała arcybiskupom gnieźnieńskim). Kasztelaniom jako organom władzy książęcej podlegały sprawy     administracyjne, handlowe i wojskowo-obronne. Kasztelania Żońska w XIII i XIV w. jako władza książęca (świecka) występowała pod nazwą Pałuki, a jej wpływy rozciągały się na cały obszar naszego regionu. Działo się to wtedy, kiedy Pałuki (stanowiące pn.-wsch. część Wielkopolski) zamieszkiwał pomiędzy Wełną a Notecią możny ród rycerski Pałuków.
    W połowie XIV w. za panowania króla Kazimierza Wielkiego ostatniego z dynastii Piastów (panował w latach 1333-1370) zaszły z sposobie administrowania Rzeczypospolitej zasadnicze zmiany. Król dużą wagę przywiązywał do stabilizacji wewnętrznej państwa. Poprzez utworzenie urzędów starostów wprowadzono jednolitą władzę administracyjną. Starostowie zależni bezpośrednio od króla mieli szerokie uprawnienia w zakresie sądownictwa, skarbowości i wojskowości. Organizacja sądów ziemskich, czyli podział dzielnicy na powiaty sądowe stal się podstawą terytorialnego- podziału państwa i zastąpił dotychczasowe Kasztelanie. Dawne księstwa dzielnicowe stały się województwami.
    Na terenie Pałuk najważniejszą rolę, obok Żnina (centrum dóbr arcybiskupich), odgrywała Kcynia. Przyjęła ona rolę Kasztelani Żońskiej. Już w XII w. była znaczącą osadą targową i miejscem zjazdów książęcych. W 1262 r. jako jedna z pierwszych miast Wielkopolski uzyskała prawa miejskie (nadał je książę Bolesław Pobożny). W XIV w. stała się siedzibą starostwa grodowego i powiatu sądowego. Oznacza to, że została faktyczną siedzibą powiatu kcyńskiego. Na początku XV w. do powiatu został włączony arcybiskupi Żnin.  
    W Polsce Jagiellonów i za kolejnych królów elekcyjnych, aż do zaborów (XVIII w.) powiat kcyński położony w województwie kaliskim obejmował prawie całe historyczne Pałuki. Od północy (granica na Noteci) graniczył z powiatem nakielskim (woj. kaliskie), od wschodu (granica na Noteci) z powiatem bydgoskim (woj. inowrocławskie), od południa z powiatem gnieźnieńskim (woj. kaliskie), od zachodu z powiatem poznańskim (woj. poznańskie). W XVI w. do "Districtus Kcinensis" należały miasta: Barcin (własność szlachecka), Chodzież (własność szlachecka), Kcynia (własność królewska), Łabiszyn (własność szlachecka), Łekno (własność kościelna), Margonin (własność szlachecka), Rynarzewo (własność szlachecka), Wągrowiec (własność kościelna), Żerniki (własność szlachecka), Żnin (własność kościelna) oraz parafie: Brzyskorzystew, Cerekwica, Chodzież, Chojna, Chomętowo, Chomiąża, Czeszewo, Dziewierzewo, Gołańcz, Gorzyce, Góra, Grylewo, Izdebno, Jaktorowo, Juncewo, Kcynia, Kierzkowo, Kozielsko, Łekno, Margonin, Ostrówce, Ponigródz, Podobowice, Potulice, Rynarzewo, Ryszewko, Samoklęski, Słupy, Srebrna Góra, Smogulec, Stępuchowo, Szaradowo, Szczepanowo, Szubin, Świątkowo, Tarnowo Pałuckie, Wągrowiec, Wenecja, Wójcin, Żerniki, Żoń, Żnin (Kcyńskie Księgi z 1579 r.). Natomiast pozostałe miasta Pałuk: Gąsawa (własność szlachecka), Janowiec (własność szlachecka) i Rogowo (własność szlachecka) były w granicach sąsiedniego powiatu gnieźnieńskiego (woj. kaliskie).
    W latach 1768-1772 powiat kcyński wraz z powiatami: nakielskim i gnieźnieńskim włączono do nowo utworzonego województwa gnieźnieńskiego.
    ZABORY 1773-1918
    W wyniku I zaboru Polski (1773) został zlikwidowany po 400 latach istnienia powiat kcyński. Miasta pałuckie: Gąsawa, Gołańcz, Kcynia, Łabiszyn, Margonin, Rynarzewo, Szamocin, Szubin, Żerniki i Żnin znalazły się w pruskim okręgu nadnoteckim. Pozostałą część Pałuk należącą do Królestwa Polskiego (Janowiec, Łekno, Mieścisko, Rogowo, Wągrowiec) przyłączono administracyjnie do powiatu gnieźnieńskiego. Jednak i ta część Pałuk 20 lat później w wyniku II rozbioru Polski (1793) znalazła się pod zaborem pruskim.
    Około 1800 r. w ramach tzw. inspekcji gnieźnieńskiej władze pruskie utworzyły powiat wągrowiecki, w skład którego wchodziły znaczne tereny Pałuk.
    W latach 1807-1815 (epoka napoleońska) Ziemia Pałucka znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego w jego zachodnich departamentach: bydgoskim i poznańskim (gł. rejon Wągrowca). Po Kongresie Wiedeńskim (1815) i po rozwiązaniu Księstwa Warszawskiego departamenty bydgoski i poznański zostały przyznane Prusom. Z obszaru Wielkopolski utworzono tzw. Wielkie Księstwo Poznańskie, a Pałuki znalazły się w granicach jego obwodu regencyjnego-bydgoskiego. Obwód ten dzielił się na sześć powiatów, do których należały poszczególne części naszego regionu: bydgoski (Łabiszyn, Rynarzewo, Szubin), gnieźnieński (Janowiec, Rogowo), inowrocławski (Gąsawa, Żnin), wągrowiecki (Łekno, Mieścisko, Wągrowiec), wyrzyski (Gołańcz, Kcynia, Margonin, Szamocin) i czarnkowski.
    W 1818 r. władze pruskie utworzyły nowy powiat szubiński, do którego włączono Gąsawę, Kcynię, Łabiszyn, Rynarzewo, Szubin (siedziba powiatu) i Żnin. W tym czasie pozostałe tereny Pałuk należały do powiatów: chodzieskiego, gnieźnieńskiego i wągrowieckiego.
    Kolejnym wydarzeniem było utworzenie w 1887 r. powiatu żnińskiego głównie z terenów istniejącego już powiatu szubińskiego. W powiecie żnińskim znalazły się Gąsawa, Janowiec Wlkp., Rogowo i Żnin (siedziba władz).
    Trwający 145 lat okres zaboru pruskiego ukształtował taki podział administracyjny Ziemi Pałuckiej na powiaty, które praktycznie w niezmienionych granicach przetrwały aż do 1975 roku. Jakby na sprawę nie patrzeć trzeba wyraźnie podkreślić, iż głównym celem zaborcy po likwidacji polskiego powiatu kcyńskiego było szybkie i skuteczne przeprowadzenie germanizacji tych terenów. Służyć miały temu celowi wyżej przedstawione zmiany administracyjne.
    II RZECZPOSPOLITA (1918-1939)
    Dalsza historia powiatów pałuckich związana była przede wszystkim z ich przynależnością do określonych województw. W okresie II Rzeczypospolitej do 1938 r. powiaty: chodzieski (Margonin, Szamocin), szubiński (Barcin, Kcynia, Łabiszyn, Rynarzewo, Szubin), wągrowiecki (Damasławek, Gołańcz, Mieścisko, Skoki, Wapno, Wągrowiec) i żniński (Gąsawa, Janowiec Wlkp., Rogowo, Żnin) wchodziły w skład województwa poznańskiego. Przeprowadzona 1 IV 1938 r. reforma systemu administracyjnego państwa spowodowała wyłączenie z woj. poznańskiego powiatu szubińskiego (również dotyczyło to Inowrocławia i Bydgoszczy) i włączenie go w obszar administracyjny województwa pomorskiego z siedzibą w Toruniu.
   OKUPACJA 1939-1945
    Podczas okupacji hitlerowskiej w okresie II wojny światowej (1939-45) Wielkopolskę, a wraz z nią Pałuki wcielono do Rzeszy Niemieckiej jako tzw. Kraj Warty (Reichsgan Wartheland) z siedzibą w Poznaniu. Powiaty (Kreis) szubiński, wągrowiecki i żniński przydzielono do rejencji inowrocławskiej, a pałucką część powiatu chodzieskiego do rejencji poznańskiej.
    PRL (1945-1975)
    W okresie po II wojnie światowej powiaty pałuckie pozostały nadal w takich samych granicach w jakich ukształtowały się w okresie zaborów (XIXw.). Do 1950 r. powiaty chodzieski i wągrowiecki były w granicach województwa poznańskiego, natomiast powiat szubiński w granicach województwa pomorskiego z siedzibą w Bydgoszczy. W wyniku przeprowadzonych zmian administracyjnych kraju od 1 VI 1950 powiat żniński (wraz z powiatem mogileńskim) został wyłączony w województwa poznańskiego i włączony do województwa bydgoskiego. W konsekwencji na dalsze 25 lat Pałuki jako region historyczno-etniczny znalazły się w obrębie dwóch województw: bydgoskiego (powiat szubiński i żniński) i poznańskiego (powiat chodzieski i wągrowiecki). Przeprowadzona w latach 70. dwustopniowa reforma administracji państwa spowodowała w I etapie od 1 I 1973 r. utworzenie gmin w ramach istniejących powiatów, a w II etapie od 1 VI 1975 r. likwidację powiatów i utworzenie (w miejsce siedemnastu) 49 nowych województw. Wg Encyklopedii Powszechnej tom III str. 664: "powiat zniesiony został w konsekwencji doskonalenia systemu funkcjonowania władz i administracji terenowej w związku z rozwojem społeczeństwa i sił wytwórczych oraz zadań wynikających z wyższej fazy socjalistycznego budownictwa w Polsce". Pałuki podzielone na kilkanaście gmin znalazły się w obszarze administracyjnym województw: bydgoskiego i pilskiego. Taki stan trwa od przeszło 17 lat po dzień dzisiejszy.