Arcybiskupi Żnin po książęcej Kcyni
    Kto liczył, że w najnowszej monografii Żnina znajdzie datę założenia miasta, może czuć się nieco zawiedziony. Niemniej jednak, powszechnie przypisywany temu wydarzeniu rok 1263 nie został podważony i wśród historyków nadal jest uznawany za najbardziej prawdopodobny. Brak dokładnej daty nie zmienia jednak faktu, iż okoliczności powstania Żnina i jego rozwój zostały ukazane w sposób interesujący, obejmujący całościowo proces lokacji miast na Pałukach.

     Autorem rozdziału z I tomu monografii Żnina, poświęconego czasom od lokacji miasta do końca średniowiecza, jest pracownik naukowy Uniwersytetu im Adama Mickiewicza, dr hab. Zbyszko Górczak. Przedmiot jego zainteresowań stanowią m.in. zagadnienia osadnictwa, lokacji miejskich i wiejskich, a wyniki swoich badań w tym zakresie zawarł w pracy Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314 r.).
     Opisywany rozdział, podobnie jak pozostałe, został tematycznie podzielony na podrozdziały, co niewątpliwie ułatwia czytelnikowi poruszanie się po skomplikowanych meandrach historii miasta. Na wstępie autor szczegółowo przedstawia proces lokacji miast na ziemiach polskich, ukazując związane z tym przeobrażenia prawno-gospodarcze. Dowiadujemy się przy tym o przebiegu akcji lokacyjnej na Pałukach, która została zapoczątkowana w trzeciej ćwierci XIII wieku przez księcia Bolesława Pobożnego, dzięki decyzji którego Kcynia jako pierwsza w naszym regionie uzyskała prawa miejskie, co nastąpiło w 1262 roku.
     Autor nie rozstrzygnął natomiast, co z uwagi na brak źródeł pisanych pewnie nigdy nie nastąpi, w którym roku miała miejsce lokacja Żnina. Ciekawe wydaje się porównanie sposobu potraktowania tej kwestii z monografią Żnina sprzed 50 lat, w której Jerzy Kądziołka jednoznacznie wskazał rok 1263 jako czas lokacji miasta. Zbyszko Górczak, opierając się na tych samych przesłankach źródłowych, gdyż przez pół wieku w tym temacie nowych źródeł niestety nie przybyło, wykazał dużo większą ostrożność. Umiejscowił bowiem lokację Żnina w bezpiecznych granicach pomiędzy 1262 a 1271 rokiem, czyli w ostatnim okresie pontyfikatu arcybiskupa gnieźnieńskiego Janusza, który w 1262 roku wystarał się (prawdopodobnie z myślą o Żninie i pod wpływem lokacji pobliskiej Kcyni) u Bolesława Pobożnego o przyznanie ogólnego przywileju na lokowanie wsi i miast w dobrach arcybiskupich. Nie oznacza to oczywiście, iż autor wykluczył powszechnie przyjmowany rok 1263, a jedynie, że potraktował go jako jeden z możliwych.
     W tej części rozdziału poznajemy również interesujące okoliczności lokacji innych osad na Pałukach; także tych, które nie przetrwały historycznej próby czasu i utraciły miejską rangę, co zdaniem autora było efektem nadmiernie rozbudowanej sieci miast w tym regionie (lokacja podnosiła prestiż prywatnych właścicieli), zważywszy na jego potrzeby gospodarcze.
     Brak nowych źródeł pisanych dotyczących początków miasta nie oznacza jednak, że z najnowszej monografii nie dowiemy się niczego nowego o średniowiecznym Żninie w stosunku do stanu wiedzy sprzed półwiecza. Z pomocą przyszła na szczęście archeologia. W dalszej części omawianego rozdziału Zbyszko Górczak przedstawił efekty badań wykopaliskowych przeprowadzonych w ostatnich latach przy okazji rewitalizacji żnińskiego rynku, które wzbogacają naszą wiedzę, zwłaszcza w zakresie rozwoju przestrzenno-urbanistycznego miasta. Znajdujemy tu zatem ciekawe informacje o odkryciach dotyczących murów miejskich, dróg wyłożonych drewnem, sieci wodociągowej czy monet pozwalających określić zasięg kontaktów gospodarczych i kierunki przechodzących przez Żnin szlaków handlowych.
     Poszerzeniu ulega także nasza wiedza na temat życia umysłowego w średniowiecznym Żninie. Dowiadujemy się bowiem, iż żnińskich mieszczan charakteryzował duży pęd do uzyskania uniwersyteckiego wykształcenia, na potwierdzenie czego autor przytacza liczby i nazwiska studiujących na Akademii Krakowskiej żninian, którzy później zajmowali wysokie stanowiska.
W rozdziale zostały także usystematyzowane zagadnienia związane z ustrojem władz miejskich, ludności, życia gospodarczego oraz udziału i znaczenia Żnina w konfliktach lokalnych i ogólnopolskich epoki średniowiecza.
     Atrakcyjność rozdziału o Żninie po lokacji wzbogaca pod względem wizualnym piękna ilustracja przedstawiająca arcybiskupa Janusza ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie, wizerunek pieczęci arcybiskupa Janusza ze zbiorów Archiwum Państwowego we Wrocławiu oraz zdjęcia z prowadzonych na żnińskim rynku wykopalisk.
     Z punktu widzenia czytelnika dobrym rozwiązaniem jest ujęcie rozdziałów według podziału na tradycyjne epoki z zaznaczeniem końca średniowiecza, co porządkuje tok wydarzeń i ułatwia widzenie ich na tle dziejów powszechnych, w przeciwieństwie do monografii sprzed 50 lat, w której rozdział o historii Żnina po lokacji został doprowadzony aż do potopu szwedzkiego.

Bartosz Woźniak
Pałuki nr 1162 (21/2014)

Wszelkie prawa w tym Autora, Wydawcy i Producenta danych zastrzeżone. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych możliwe wyłącznie na własny użytek. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów możliwe wyłącznie za zgodą redakcji, którą można uzyskać tutaj. Ogłoszenia i reklamy są materiałem zleconym, za ich treść odpowiedzialność ponosi ich nadawca, a nie redakcja lub wydawca gazety.
Copyright 2006-2018 Pałuki Tygodnik Lokalny - Wydawnictwo Dominika Księskiego WULKAN, tel. 52 302-09-28
do góry