Historia przedstawionych poniżej miejscowości jest ściśle ze sobą powiązana, chociaż obecnie Ryszewo leży na krańcach gminy Rogowo, zaś Ryszewko na południowej rubieży gminy Gąsawa. Dokładne daty założenia wsi nie są znane. W średniowiecznych źródłach nie zawsze rozróżniano Ryszewko od Ryszewa.

    Pisano np. "Ryszewo, w którym jest kościół". Pierwsza wzmianka o Ryszewie pojawiła się w 1285 r., kiedy to książę Przemysław II zwolnił wieś będącą dziedzictwem Andrzeja z Ryszewa z podatków i pozwolił założyć miasto. W 1345 r. wzmiankowany jest kolejny właściciel - Jakub z Ryszewa. W 1365 r. Andrzej z Kunowa sprzedał miasto Ryszewo pięciu braciom ze Studzieńca. Rok później nastąpiło potwierdzenie sołectwa. W 1370 r. Ryszewo przeszło w posiadanie klasztoru w Trzemesznie, a w 1383 r. stało się własnością rycerską. W 1618 r. wieś była ponowie własnością kościelną. W końcu wieku XVIII Ryszewo było w posiadaniu kapituły gnieźnieńskiej. W drugiej połowie wieku XIX dobra w Ryszewie stały się własnością Karola Morgensterna.
    Obecnie jest to typowa wieś rolnicza, stanowiąca lokalny węzeł drogowy, licząca około 200 mieszkańców i ponad 50 siedlisk (posesji).
    2 km od Ryszewa na północny wschód leży wieś Ryszewko, która powstała na strugą Gostonią (dziś Wałowica), przy starym trakcie do Żnina. Nazwa wsi pochodzi od Resza (tj. (Ryszarda), może tego, który był ojcem Jana Świadczącego z Gniezna. Ryszewko jest znane już od XIV wieku.
    Kościół parafialny powstał zapewne po odłączeniu się od Lubcza w XIII wieku tj. nim Ryszewo stało się miastem. Z powodu niedostatecznego wyposażenia tutejszą świątynię przyłączono do kościoła parafialnego w Gąsawie, jako kościół pomocniczy. W latach 1366-1383 wzmiankowany jest Grzymisław z Małego Ryszewa (czyli Ryszewka). Od połowy XV wieku kościół w Ryszewku stał się znów parafialnym. Około 1520 r. świątynia, tak jak obecnie, jest p.w. św. Marii Magdaleny. Przynajmniej od 1523 r. Ryszewko było w posiadaniu opatów z Trzemeszna. Klasztor trzemeszeński przysłał tu jednego z kanoników regularnych na duszpasterza. W XVI wieku parafia Ryszewko należała do dekanatu żnińskiego, którego siedzibą był kościół św. Floriana. Do dekanatu tego należały także następujące parafie: Żnin, Góra, Brzyskorzystew, Gorzyce, Juncewo, Świątkowo, Cerekwica, Chomiąża, Gąsawa, Wenecja, Ostrówce, Kierzkowo i Słaboszewo.
    Poprzedni kościół - podobnie jak obecny - był drewniany i zbudowany został przed 1678 r. staraniem opata trzemeszeńskiego - Macieja Miastkowskiego (zm. w 1678 r.). Prawdopodobnie świątynia została odbudowana w 1788 r. z inicjatywy sufragana Korytkowskiego. W tym samym roku nastąpiła konsekracja kościoła, który w prawie nie zmienionej formie przetrwał do obecnych czasów. Wkrótce nastąpiło zamknięcie klasztoru kanoników regularnych w Trzemesznie. W końcu XVIII wieku wieś i kościół należał do kapituły gnieźnieńskiej.
    W 1848 r. przybyły dwa sznury korali na obraz matki Boskiej w ołtarzy głównym. W 1860 r. odbudowano wieżyczkę na sygnaturkę. Znajduje się ona nad zachodnia częścią dachu świątyni. Wieżyczka jest sześcioboczna i podbita gontem. W 1892 r. kościół otrzymał nowe organy. Na początku obecnego stulecia obok kościoła przybyły dwa nowe budynki - w 1911 r. kaplica i 1927 plebania. Plebania jest budynkiem parterowym z mieszkalnym poddaszem, kryta czerwoną dachówką.
    W 1920 r. zakupiono do kościoła nowe stacje drogi krzyżowej. W 1925 r. zrobiono nowy płot z murowanymi słupkami z czerwonej cegły, które istnieją do dzisiaj. Gruntowną renowację świątyni przeprowadzono w 1937 r.
W czasie okupacji niemieckiej od 1940 r. kościół był zamknięty dla wiernych. W latach 1941-1943 świątynia była użytkowana jako magazyn zbożowy. Od sierpnia 1943 r. do zakończenia wojny raz w miesiącu przyjeżdżał ksiądz Kordziński z Żernik.
    W 1953 r. znacznie powiększono chór, a w 1955 r. przeprowadzono kolejne prace renowacyjne, podczas których odnowiono przede wszystkim wieżę kościoła. W 1962 r. przeprowadzono elektryfikację wsi.
    W latach 1965-1990 wykonano następujące prace: dwukrotnie naprawiano dach, wnętrze świątyni malowano trzykrotnie, dwa razy naprawiano organy, do dzwonnicy zakupiono nowe dzwony (konsekrowane przez biskupa Lucjana Bernackiego) oraz kilka razy kościół konserwowano z zewnątrz.
    Od 1833 r. proboszczami w Ryszewku byli: Jan Łykowski (1833-1848); Józef Obst z Lubcza (1848-1849), Jan Wdowicki (1849-1853), Kazimierz Dorszewski (1854-1868), dr dziekan Jan Pankowski (1868-1892), Gantkowski (1893-1898), dziekan Bronisław Echaust (1898-1919), Julian Bartkowski (1919-1921), Wojciech Spychałowicz (1921-1928), Antoni Siudziński (1928-1929), dziekan Leon Raczkowski (1929-1939), Kordziński z Żernik (1944-1945), Franciszek Smorczewski z Gościeszyna (1945-1948), Stanisław Badun z Niestronna (1948-1949), Ireneusz Steinborn z Niestronna (1949-1954), Witold Walkowski (1955-1958), Zygmunt Pilarski (1958-1961), Stanisław Bogusz (1961-1964) i Stanisław Michalski (1964-1992). Od 1992 r. funkcje proboszcza pełni ks. Ryszard Zwolan.
    W skład parafii Ryszewko wchodzą następujące miejscowości: Ryszewko, Ryszewo, Głowy, Nadleśnictwo Gołąbki, Zalesie, Huby Szelejewskie i Złotniki.
    Kościół w Ryszewku jest przykładem drewnianego budownictwa na Pałukach, które ongiś było powszechne w krajobrazie kulturowym tego regionu. Stanowi on cenny zabytek architektury sakralnej na Pałukach. Drewniane świątynie są jeszcze w Brzyskorzystwi, Gąsawie, Świątkowie i Tarnowie Pałuckim.
    Drewniany kościół w Ryszewku jest o konstrukcji zrębowej i na podmurowaniu z łupanych głazów narzutowych. Wnętrze świątyni otynkowano i nakryto płaskimi stropami. Prezbiterium zostało zamknięte trójbocznie, z zachrystią od północy. Świątynia jest jednonawowa. Kościół posiada bardzo bogate wyposażenie wnętrza. Ołtarz główny o cechach manierystycznych, w formie tryptyku, ozdobiony licznymi rzeźbami pochodzi z XVII wieku. Lewy ołtarz boczny jest zmontowany z elementów z XVI i XVIII wieku. Znajdują się w nim późnogotyckie płaskorzeźby św. Barbary i św. Doroty oraz w predelii obraz z 1538 r. "Złożenie Chrystusa do grobu", namalowany na desce. Prawy ołtarz boczny ma cechy manierystyczne. Posiada późnogotyckie rzeźby z XVI wieku - św. Stanisława i św. Wojciecha. Wyposażenie wnętrza kościoła uzupełniają barokowo-klasycystyczna ambona i chrzcielnica. W nawie od zachodu znajduje się pomieszczenie na chór muzyczny, z parą pilastrów ze stiukowymi głowicami i festonami. Chór jest wsparty na czterech słupach. Dach kościoła jest dwuspadowy, kryty gontem. Od południa do świątyni przylega kruchta z dachem dwuspadowym, krytym również gontem.
    Obok kościoła stoi dzwonnica drewniana z 1727 r., o czym świadczy data wyryta na jednej z belek. Stanowi ona obiekt o konstrukcji słupkowej i sumikowo-łątkowej. Dolna część ma zarys prostokąta i nakryta jest czterospadowym dachem gontowym. Ponad kalenicą występują trzy słupy, tworzące krosno na zawieszenie dzwonów. W zwieńczeniu znajduje się czterospadowy daszek z profilowanym okapem.
    Obok kościoła rosną okazałe lipy o obwodzie do 400 m, stanowiące pomniki przyrody.

Ryszard Wojciech Pawlicki
Pałuki nr 141 (44/1994)

    Literatura
    1. Kaczyńska B., Wierzbicki J.: Katalog zabytków w Polsce - Żnin i okolice. T. XI, Z. 21 Warszawa 1979.
    2. Łęcki W.: Szlak Piastowski - przewodnik turystyczny. Wyd. Poznańskie, Poznań 1984.
    3. Łęcki W.: Gniezno i okolice - przewodnik. Wyd. S i T, Warszawa 1991.
    4. Materiały archiwalne parafii rzymsko-katolickiej w Ryszewku.

Wszelkie prawa w tym Autora, Wydawcy i Producenta danych zastrzeżone. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych możliwe wyłącznie na własny użytek. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów możliwe wyłącznie za zgodą redakcji, którą można uzyskać tutaj. Ogłoszenia i reklamy są materiałem zleconym, za ich treść odpowiedzialność ponosi ich nadawca, a nie redakcja lub wydawca gazety.
Copyright 2006-2018 Pałuki Tygodnik Lokalny - Wydawnictwo Dominika Księskiego WULKAN, tel. 52 302-09-28
do góry