Poznajemy Pałuki
   
    Najpierw było Łekno, licząca dziś kilkaset mieszkańców wioska, do 1888 r. miasto - jedna z najstarszych miejscowości Pałuk i całej Wielkopolski. W połowie dwunastego stulecia Zbylut Pałuka osadził tam cystersów z Niemiec, którzy po spaleniu Łekna w 1383, podczas wojny domowej Grzymalitów z Nałęczami, zainteresowali się położoną kilka kilometrów dalej na południowy zachód miejscowością: Wągrowcem.

    Rozwój Wągrowca
    Jeszcze w 1319 r. osadę Prostynia (Prostorzecze) położoną w widłach Wełny i Nielby kupił od właściciela wsi Łęgowo Sędziwoja Wojciechowicza opat klasztoru cystersów łekneńskich Gotszalk.  
    W ciągu kilkudziesięciu następnych lat osada rozrosła się i w 1381 r. król Ludwik Węgierski nadał prawa miejskie. Nazwa Wągrowiec pochodzi od słowa "wągródź" lub "wągroda" co oznacza przegrodę, groble, wał chroniący od powodzi.
    Dzięki dogodnemu położeniu na nowym szklaku handlowym Poznań - Kcynia - Nakło - Pomorze Gdańskie, Wągrowiec stał się silnym ośrodkiem targowym. Kolejni królowie polscy począwszy od króla Władysława Jagiełły (1393 r.) potwierdzali przywilej urządzania targów i jarmarków.
    W 1396 roku cystersi z Łekna przenieśli siedzibę konwentu do Wągrowca, a po wykupieniu wójtostwa w 1451 r. całkowicie opanowali władzę w mieście do 1793 r. Przynależność miasta do cystersów uzewnętrzniona została w herbie. W czterech polach herbu przedstawiono: w lewym górnym - rękę z mieczem, co oznaczało władzę sądową opata nad miastami; w prawym górnym - postać zakonnika znak przynależności miasta do cystersów; w lewym dolnym - litera "W", czyli inicjał nazwy miasta; w prawym dolnym - topór, herb rodu Pałuków.
    Na przełomie XVI/XVII wieku w związku z rozwojem sukiennictwa założono tzw. nowe miasto. W XVII w. Wągrowiec był znaczącym ośrodkiem rzemieślniczym. W 1618 r. działało 150 rzemieślników zorganizowanych w 10 cechach. Wieki XV-XVII był epoką największego rozkwitu miasta i dobrobytu jego mieszkańców.
    Od połowy XVII w. liczne wojny, pożary, epidemie przyczyniły się do upadku gospodarczego Wągrowca. W 1746 r. duży pożar strawił ratusz i 30 domostw. W latach 1709-10 wskutek "morowego" powietrza zmarło 600 osób.
    W 1793 r. w wyniku II rozbioru Wągrowiec dostał się pod panowanie pruskie. Liczył wtedy 612 mieszkańców i 111 drewnianych domów (trzy raz mniej jak na początku wieku).
    Około 1800 r. władze pruskie utworzyły powiat wągrowiecki. W 1835 r. ostatecznie skasowane zostało opactwo cysterskie.
    Pod względem gospodarczym XIX w. przyniósł znaczne ożywienie miasta (rolnictwo, handel, rzemiosło). Duże znaczenie miało uzyskanie połączenia kolejowego z Poznaniem, Inowrocławiem i Bydgoszczą. Nastąpiła rozbudowa miasta w kierunku północnym wzdłuż dzisiejszych ulic: Kolejowej i Kościuszki.
    Spod panowania pruskiego Wągrowiec oswobodził się samorzutnie 30 grudnia 1918 r. Powstańcy Wielkopolscy przepędzili z miasta 150-osobowy batalion Grenzschutzu.
    W okresie międzywojennym miasto miało charakter usługowo-handlowy i było powiatowym centrum administracyjnym. Z zakładów przemysłowych wyróżniały się: 3 młyny, tartaki, cegielnie, fabryka przetworów ziemniaczanych. Liczba mieszkańców wzrosła z 6,6 tysięcy (1921 r.) do 8,5 tysiąca (1939 r.)
    Okupacja hitlerowska zahamowała rozwój gospodarczy miasta. Kilkaset mieszkańców wywieziono do Generalnej Guberni i na roboty przymusowe do Niemiec.
    Po II wojnie światowej, w PRL-u miasto rozwijało się jako ośrodek rolniczego powiatu w województwie poznańskim. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych rozwijał się przemysł metalowy (filia Cegielskiego i ZREMB). Pobudowano duże osiedle mieszkaniowe utworzono kilka szkół średnich. W 1975 r. w wyniku zmian administracyjnych Wągrowiec z zachodnią częścią Pałuk wszedł w granice województwa pilskiego.
   
Współczesny Wągrowiec
    Liczący dziś 25 tysięcy mieszkańców jest największym miastem Pałuk. Liczba mieszkańców od początku wieku wzrosła pięciokrotnie. Jest to po Pile i Wałczu trzeci ośrodek miejski województwa. Ale nie to jest najważniejsze. Najważniejszym jest fakt, iż Wągrowiec położony w południowo-zachodnim zakątku regionu jest tym miastem Pałuk, które leży najbliżej Poznania (55 km). Tym sposobem pełni niejako rolę pomostu wiążąc bezpośrednio nasz region z Wielkopolską i jej stolicą Poznaniem. Innymi słowy, jest bramą Pałuk do Wielkopolski. To wpływa korzystnie na rozwój miasta.  
    Dzisiejszy Wągrowiec przygotowuje się do pełnienia funkcji usługowo-handlowo-administracyjnej dla rolniczego zaplecza. Jak grzyby po deszczu wyrastają placówki sektora prywatnego. Niezależnie od tego miasto jest nadal znaczącym ośrodkiem przemysłowym. Znajdują się tutaj: Zakłady Metalowe H. Cegielski - filia Poznania, Pałucka Fabryka Maszyn i Urządzeń ZREMB, fabryki mebli, duże zakłady zbożowo-młynarskie i zakłady przemysłu ziemniaczanego. Wysokie jest bezrobocie wynoszące w regionie wągrowieckim kilkanaście tysięcy.
    Wągrowiec współczesny to liczący się ośrodek szkolnictwa średniego i ośrodek życia kulturalnego. Centrum stanowi Dom Kultury, a najbardziej znaczącą coroczną imprezą jak "Lato na Pałukach". W mieście istnieje prężny amatorski ruch śpiewający (kilka chórów). Działalność kulturalną inspiruje Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Pałuckiej. Wydawane są: "Gazeta Wągrowiecka" i "Głos Wągrowiecki", a w niedalekim Łeknie "Wiadomości Łekneńskie".
   
Główne atuty
    Żadne miasto Pałuk nie ma tak wspaniałych walorów środowiska naturalnego do rekreacji i wypoczynku jak Wągrowiec. W okolicy liczne jeziora i lasy. Dla ochrony tych zasobów już 10 lat temu pobudowano oczyszczalnię ścieków. Zadbano w Wągrowcu o pas brzegowy Jeziora Durowskiego tworząc piękną promenadę. W strefie brzegowej znajdują się: park, amfiteatr i Ośrodek Sportu i Rekreacji (OSiR). Do OSiR-u należą: hotel, camping, kawiarnia, stołówka, kąpielisko, wypożyczalnia sprzętu wodnego, hala sportowa, sala gimnastyczna, boiska, korty tenisowe, siłownia, gabinety odnowy biologicznej.
    Jedną z największych atrakcji turystycznych Wągrowca jest niewątpliwie jedynie w Europie zjawisko hydrograficzne - krzyżowania się rzek Wełny i Nielby. Niebagatelne znaczenie ma położenie miasta na kajakowym szlaku Wełny.
W sąsiedztwie od strony zachodniej położony jest ponad 35-hektarowy rezerwat dąbrowy "Dębina". 5 kilometrów na północ znajduje się znana miejscowość kąpieliskowa Kobylec, a przy szosie do Kcyni kąpielisko Kaliska nad Jeziorem Rgielskim.
    Z obiektów zabytkowych w mieście znajdują się: późnogotycki (XVI w.) kościół farny pw. św. Jakuba; późnobarokowy odbudowany w latach 1946-62 kościół i klasztor pocysterski; poewangelicki (I połowy XIX wieku), kościół pw. Piotra i Pawła; opatówka z XVIII w., w której znajduje się muzeum regionalne. Ze względu na nowoczesne rozwiązanie architektoniczne na obejrzenie zasługuje nowy kościół pw. św. Wojciecha. Na rogatkach miasta przy szosie do Gniezna zwiedzić można grobowiec Franciszka Łakińskiego - rotmistrza wojsk napoleońskich, natomiast w lesie durowskim przy szosie do Chodzieży, znajduje się grobowiec znanej z patriotyzmu rodziny Keglów. Z podwągrowieckich miejscowości godne zwiedzenia jest Łekno ze słynnymi wykopaliskami okresu średniowiecznego oraz drewniany kościół w Tarnowie Pałuckim z polichromią XVII w.
    Z Wągrowca pochodzi ks. Jakub Wujek (1541-1597), który jako pierwszy przełożył na język polski Biblię. W latach 1884-1889 mieszkał tu wraz z ojcem pisarz Stanisław Przybyszewski.
    Od dwóch lat dużą szansą dla Wągrowca i sąsiedniego Łekna jest utworzenie Europejskiego Szlaku Cysterskiego. Zapewne gospodarny pałucki Wągrowiec i tej szansy nie zaprzepaści.

Józef Marosz
Pałuki nr 146 (49/1994)
Już 5 grudnia, razem z 49. numerem Pałuk KALENDARZ 2020
Wszelkie prawa w tym Autora, Wydawcy i Producenta danych zastrzeżone. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych możliwe wyłącznie na własny użytek. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów możliwe wyłącznie za zgodą redakcji, którą można uzyskać tutaj. Ogłoszenia i reklamy są materiałem zleconym, za ich treść odpowiedzialność ponosi ich nadawca, a nie redakcja lub wydawca gazety.
Copyright 2006-2018 Pałuki Tygodnik Lokalny - Wydawnictwo Dominika Księskiego WULKAN, tel. 52 302-09-28
do góry