Poznajemy Pałuki
   
    Cykl o nazwie "Poznajemy Pałuki" znają wszyscy nasi czytelnicy, dziś prezentujemy artykuł będący kompendium wiedzy o całym regionie. Nie ma tu oczywiście wszystkiego, są jednak rzeczy najważniejsze. Tekst ilustrujemy mapką Tadeusza Mleczaka znalezioną w archiwum. Przydałaby się nowa...

kraj.jpg

    NAZWA
    Pałuki - region historyczno-etnograficzny w północno-wschodniej Wielkopolsce, na pograniczu z Krajną i Kujawami, w obrębie Pojezierza Gnieźnieńskiego, pomiędzy rzekami Wełną i Notecią. Pałuki to kolebka Słowian i Państwa Piastów, to region, który w przybliżeniu pokrywa się z obszarem historycznego powiatu kcyńskiego (XIV-XVIII w.).
    Południową granicę określił już Jan Długosz, pisząc że: ...rzeka Wełna od wypływu z Jeziora Rogowskiego Wielkopolskę od Pałuk oddziela... Dalej granica regionu biegnie wzdłuż doliny rzeki Wełny po Wągrowiec aż do ujścia do niej rzeczki Rudki, niedaleko Rogoźna Wlkp. Następnie skręca na północ wzdłuż wspomnianej Rudki i Margoninki aż do Noteci pod Szamocinem. Granicę północną Pałuk oraz częściowo wschodnią wytycza rzeka Noteć. Od Pturka pod Barcinem granica biegnie na południowy - zachód wzdłuż rynny jezior foluskich i dużego kompleksu leśnego nadleśnictwa Gołąbki, by następnie skręcić na zachód w kierunku Rogowa Żnińskiego.
Cały obszar Pałuk zajmuje około 2200 km2 powierzchni. Maksymalna rozciągłość z południowego zachodu na północny wschód wynosi około 70 km. Matematyczny środek regionu to okolice Wapna.
    Administracyjnie Pałuki znajdują się w obrębie trzech województw: bydgoskiego, pilskiego i poznańskiego.
    Nazwa Pałuki wywodzi się ze starego rdzenia słowiańskiego "łęg-łuk" mającego dwa równorzędne znaczenia: od podmokłej, trawiastej niziny między obsianymi zbożem gruntami albo od kształtu łukowatego czyli pałąkowatego. Oba te znaczenia dają się łatwo odnieść do fizjografii terenu. W dawnych czasach termin Pałuki był zawołaniem miejscowych rycerzy, a nazwę tę przyjął w XII-XIV w. sławetny, zamieszkujący te tereny ród Pałuków. Najstarsze znane wyobrażenie godła tego rodu przedstawia obuch, jednak pod koniec XIV w. Pałukowie przyjęli herb Topór i jest on równocześnie godłem regionu.
    ŚRODOWISKO NATURALNE
    Pałuki to region o dużym zróżnicowaniu form terenowych. O krajobrazie zadecydowało ostatnie zlodowacenie bałtyckie (ustąpiło 10 tys. lat temu) pozostawiając po sobie: moreny czołowe (głównie okolice Kcyni, Szubina, Łabiszyna), moreny denne (centrum regionu), sandry (na wschodzie), rynny polodowcowe (żnińska, wągrowiecka, foluska, rogowska), głazy narzutowe, a ze skał - piaski, żwiry i glinę.
    Teren Pałuk w 50% leży na wysokości 100 m n.p.m. Najwyższymi wzniesieniami są wzgórza: Chełmianki (Korfantówka) na północ od Kcyni -  162 m n.p.m. i Jabłowskie Góry niedaleko Łabiszyna - 153 m n.p.m. Do krajobrazowo niepowtarzalnych należy wzgórze, na którym rozlokowała się Kcynia, (136 m n.p.m.), jej piękną panoramę można podziwiać z odległości kilkunastu kilometrów. Najniżej zaś położonym miejscem jest szeroka pradolina Noteci (ok. 45 m n.p.m.). O urozmaiceniu krajobrazu Pałuk decydują przede wszystkim różnice wysokości względnych.
    Pod względem hydrograficznym obszar Pałuk leży poprzez Noteć i Wełnę w dorzeczu Warty, najgłówniejszej arterii wodnej Wielkopolski. Wewnątrz region poprzecinany jest przez mniejsze rzeki, z których najdłuższe to: Gąsawka (58 km), Nielba (30 km), Kcyninka (28 km), Struga Gołaniecka (28 km). Unikalnym i wyjątkowym zjawiskiem jest w Wągrowcu bifurkacja - skrzyżowanie rzek Wełny i Nielby o niewielkim stopniu wymieszania wód. Noteć na wschodnim krańcu Pałuk, w rejonie Łabiszyna, przecięta jest Kanałem Górnonoteckim zbudowanym pod koniec XIX wieku.
    W krajobrazie Pałuk wielką rolę odgrywają liczne jeziora rynnowe. Oprócz nich spotykamy także jeziora moreny dennej (np. kaliszańskie, czeszewskie, stępuchowskie). Jezior na Pałukach jest ponad 150. Do największych należą: Żnińskie Duże (458 ha), Rogowskie (353 ha), Kaliszańskie (321 ha), Zioło (290 ha). Najgłębszym zbiornikiem wodnym jest jezioro Oćwieka (49 m), trzecie pod tym względem w Wielkopolsce. Do znanych jezior zaliczyć można: Margonińskie, Durowskie, Kobylec, Grylewskie, Ostrowieckie, Biskupińskie, Weneckie, Wąsoskie, Wolskie, Tonowskie. Od 1993 r. jeziora pałuckie zostały włączone do obszarów chronionego krajobrazu.
    Największym bogactwem naturalnym, które kryje w sobie ziemia pałucka jest permska sól kamienna występująca w postaci pni solnych w rejonie Wapna, Damasławka, Szubina. Prawdopodobnie na większych głębokościach jest ropa naftowa. Gleby należą do niższych klas bonitacyjnych i są to bielice oraz płowoziemy.
    Klimat Pałuk jest łagodny. Średnia roczna temperatura powietrza +80C, średnia wieloletnia lipca - od +180C do +190C, a średnia wieloletnia stycznia - od -20C do -30C. Dominują wiatry z kierunków zachodnich. Znamiennymi cechami klimatu regionu są: częsta zmienność stanów pogody oraz najniższa w Polsce ilość opadów (średnia wieloletnia to 450-500 mm rocznie).
    Lasy na Pałukach stanowią około 25% obszaru (średnia dla Polski 28%). Największe kompleksy leśne występują w części północnej na linii Łabiszyn-Szubin-Kcynia-Chodzież, a także na wschód od Żnina i Gąsawy oraz w okolicach Wągrowca i Janowca.
    Najmniej lasów jest w centrum regionu. Wśród drzewostanu dominuje sosna, ale na lepszych glebach mamy lasy mieszane i liściaste. Przez Pałuki przechodzi naturalna europejska północno-wschodnia granica zasięgu buka i południowo-wschodnia naturalna europejska granica zasięgu jawora (nie ma tych drzew w częsci wschodniej regionu).
    Na ziemi pałuckiej jest ponad 1000 pomników przyrody, głównie drzew, a za najstarsze drzewo uważa się 800-letni dąb w Reczu koło Rogowa. Wspaniała też jest kilkukilometrowa aleja trzechsetnych lip w okolicy Margonina. Do pomników przyrody nieożywionej należy kilka głazów narzutowych: w Szczepanowie, Olesznie, Gromadnie, Próchnowie. Rezerwaty przyrody mamy w Grocholinie koło Kcyni, Dębina koło Wągrowca, rezerwat koło Pszczółczyna oraz Długi Bród koło Rogowa. Są też stanowiska roślinności stepowej w rejonie Chomiąży.
   
OSADNICTWO
    Pałuki zamieszkuje 180 tysięcy ludzi. Głównym zajęciem ludności jest rolnictwo. 60% ludności mieszka na wsi, 40% ludności zamieszkuje w miastach (w Polsce te proporcje są prawie odwrotne). Średnia gęstość zaludnienia dla regionu to 82 osoby/km2 (w Polsce 121 osób/km2). Ludność pałucka mimo rozliczych burz dziejowych zachowała swoją odrębność, tradycje, kulturę ludową, gwarę. Największym miastem regionu jest Wągrowiec (ok. 25 tys. mieszkańców), nieco mniejsze są: Żnin (ok. 14 tys.) i Szubin (ok. 10 tys. miesz.). Pozostałe miasta są małe i liczą poniżej 5 tys. mieszkańców (Kcynia, Janowiec, Łabiszyn, Szamocin, Gołańcz, Margonin). Na obszarze Pałuk znajduje się ponad 500 wsi. Największe to z reguły siedziby gmin - Wapno, Damasławek, Rogowo, Mieścisko, Gąsawa - niektóre z nich były kiedyś miastami. Liczą od 1,5 tys. - 2,5 tys. mieszkańców.
    Osadnictwo na Pałukach należy do najstarszych na ziemiach polskich, czego dowodem są rozliczne wykopaliska i osady sprzed 2,5 tys. lat: w Biskupinie, Sobiejuchach, Smuszewie, Izdebnie.
   
ŻYCIE GOSPODARCZE
    Najważniejszym działem gospodarki Pałuk jest rolnictwo. 78% gruntów ornych jest w posiadaniu gospodarstw indywidualnych. Na tle Polski jest to rolnictwo wysokotowarowe, charakteryzujące się nowoczesnością, wysokimi plonami i dużą wydajnością z jednego hektara, tak jak rolnictwo całej Wielkopolski. Z pracy na roli utrzymuje się ponad 50% ludności.
    Drugim ważnym działem jest przemysł, skoncentrowany przede wszystkim w Wągrowcu (spożywczy, metalowy, drzewny), Żninie (spożywczy, maszynowy), Janowcu (spożywczy), Kowalewie koło Szubina (maszynowy), Łabiszynie (gumowy), Gołańczy (drzewny).
    W ostatnich latach, wskutek przeobrażeń ustrojowych, spory procent ludności znalazł zatrudnienie w usługach sektora prywatnego. Niestety, znakiem czasu jest też bezrobocie, które na Pałukach szacuje się w granicach 20 tysięcy osób.
   
KOMUNIKACJA
    Z racji swego położenia w centrum kraju, przez Pałuki przechodzi kilka ważnych szlaków drogowych. Mają one duże znaczenie gospodarcze i turystyczne. Są to szlaki: o znaczeniu międzynarodowym: Poznań - Gniezno - Żnin - Bydgoszcz - Gdańsk, i o znaczeniu krajowym: Bydgoszcz - Szubin - Kcynia - Wągrowiec - Poznań; Poznań - Wągrowiec - Kcynia - Nakło - Chojnice - Gdańsk; Inowrocław - Żnin - Wągrowiec - Gniezno - Margonin - Piła.
    Ze szlaków kolejowych najważniejszy to Bydgoszcz - Szubin - Kcynia - Wągrowiec - Poznań. Pozostałe szlaki mają znaczenie drugorzędne: Inowrocław - Żnin - Damasławek; Gniezno - Kcynia - Nakło. Najważniejszym węzłem kolejowym jest Kcynia. Znaczenie kolei w ostatnich latach wyraźnie spadło.
   
TURYSTYKA
    Pałuki to prawdziwe zagłębie turystyczne. O walorach Pałuk decydują warunki naturalne - głównie lasy i jeziora oraz zabytki: w Biskupinie, Wenecji, Gąsawie, Żninie, Łabiszynie, Szubinie, Margoninie, Kcyni, Wągrowcu, Gołańczy, Łeknie, Lubostroniu, Czeszewie, Grocholinie. Warto też odwiedzić Januszkowo, Juncewo, Smogulec, Srebrną Górę, Tonowo Pałuckie, Żoń.
    Na uwagę wczasowiczów zasługuje: Margonin, Wągrowiec, Wąsosz, Ostrówce, Chomiąża Szlachecka, Oćwieka, Wenecja, Żnin, Recz, Wola.
    Przez Pałuki przebiega Szlak Piastowski i europejski Szlak Cysterski.

JÓZEF MAROSZ
Pałuki nr 133 (35/1994)
Wszelkie prawa w tym Autora, Wydawcy i Producenta danych zastrzeżone. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych możliwe wyłącznie na własny użytek. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów możliwe wyłącznie za zgodą redakcji, którą można uzyskać tutaj. Ogłoszenia i reklamy są materiałem zleconym, za ich treść odpowiedzialność ponosi ich nadawca, a nie redakcja lub wydawca gazety.
Copyright 2006-2018 Pałuki Tygodnik Lokalny - Wydawnictwo Dominika Księskiego WULKAN, tel. 52 302-09-28
do góry